پژوهش های مشاوره

ما ـ بودگی فرایندی در تجربه‌ی زیسته‌ی زوج‌های صمیمی: یک مطالعه‌ی پدیدارشناسی ـ تفسیری

کیومرث فرح بخش

هدف: پژوهش های پیشین، تجربه ی «ما بودن» در روابط زناشویی را عمدتاً از طریق شاخص های زبانی یا سازه های شناختی بررسی کرده اند و کمتر به چگونگی شکل گیری و تحول این تجربه در زندگی روزمره زوج ها پرداخته اند. هدف پژوهش حاضر، فهم تجربه ی زیسته ی «ما بودن» و چگونگی شکل گیری، تداوم، تغییر و تثبیت آن در روابط زناشویی بود.
روش: این پژوهش با رویکرد پدیدارشناسی تفسیری انجام گرفت. مشارکت کنندگان شامل ۸ زوج دارای رابطه ای نسبتاً صمیمی و پایدار بودند که به شیوه ی هدفمند انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های عمیق نیمه ساختاریافته گردآوری و با روش تحلیل پدیدارشناسی تفسیری تحلیل شدند.
یافته ها: یافته ها نشان دادند که تجربه ی «ما بودن» در روابط زناشویی یک وضعیت ثابت نیست، بلکه فرایندی پویا و در حال تحول است. این تجربه در قالب پنج مضمون اصلی پدیدار شد: شکل گیری تجربه ی «ما بودن»، تنظیم رابطه بر پایه ی «ما بودن»، ماآگاهی در رابطه، بازتعریف «ما» در بحران ها و موقعیت های دشوار رابطه، و تثبیت تجربه ی «ما».
نتیجه گیری: نتایج نشان می دهد که «ما بودن» را می توان به عنوان فرایندی مستمر از شکل گیری، تنظیم، بازاندیشی و تثبیت هویت مشترک در رابطه ی زوجی فهم کرد. بر این اساس، توجه به کیفیت تجربه ی «ما بودن» می تواند به زوج درمانگران کمک کند تا فراتر از حل تعارض ها، بر تقویت هویت مشترک زوجی، افزایش آگاهی رابطه ای و بازسازی پیوند زوج ها در دوره های دشوار زندگی تمرکز کنند. پژوهش حاضر با ارائه ی مفهوم «ما ـ بودگی فرایندی»، چارچوبی برای فهم پویایی هویت مشترک در روابط زناشویی فراهم می آورد.

واکاوی فضیلت‌های زناشویی مردان متاهل: یک مطالعه پدیدارشناختی

مریم فاتحی زاده

هدف: هدف پژوهش حاضر واکاوی و کشف فضیلت های زناشویی مردان متاهل بوده است. روش: برای دستیابی به هدف پژوهش از رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی تفسیری استفاده شد. جمعیت مورد پژوهش مردان و زنان متاهل ساکن شهر اصفهان بودند که در سال ۱۴۰۳ بین ۵ تا ۲۰ سال از ازدواج آن ها گذشته بود. نمونه گیری به روش هدفمند از میان افراد در دسترس محقق انجام شد و ۲۰ نفر شامل ۱۰ زن و ۱۰ مرد به عنوان نمونه مورد مطالعه انتخاب شدند. جمع آوری اطلاعات از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته و تحلیل داده ها با بهره گیری از روش کلایزی صورت پذیرفت. یافته ها: در نهایت، یافته های پژوهش در قالب ۴۷ مقوله فرعی، ۸ مقوله اصلی و ۲ مضمون گزارش شد. مقوله های اصلی مستخرج عبارتند از: مراقبت گری، خردمندی ارتباطی، وفاداری و تعهد راسخ ، احترام و تکریم، سازگاری هوشمندانه، ملایمت و ثبات عاطفی، تدبیر زناشویی و آرامش حاصل از معنویت. نتیجه گیری: دو دسته از فضیلت های زناشویی در مردان متاهل وجود دارد. فضایل «تنظیم گر درونی» که ناظر بر فرایندهای درون فردی و زمینه ساز آمادگی روانی و اخلاقی فرد برای مواجهه سالم با چالش های زندگی مشترک می باشد؛ فضایل «پاسخ گو به رابطه» که در بستر تعامل مستقیم با همسر و ناظر بر نحوه پاسخ گویی فرد به نیازها، انتظارات و الزامات رابطه زناشویی است. در واقع شکل گیری رابطه ای سالم و باکیفیت، مستلزم هم زمانی و تعامل این دو سطح اخلاقی است. پیشنهاد می شود با ارتقای سطح فضیلت های زناشویی مردان، زمینه برای افزایش کیفیت رابطه زناشویی افراد متاهل فراهم شود.

روایت نوجوانان و جوانان ایرانی از جنگ 12 روزه: مطالعه کیفی در بستر خانواده

سیده فاطمه موسوی

هدف: مطالعه وضعیت روانی نوجوانان در زمان جنگ و تأثیر درگیری های نظامی بر سلامت روان آن ها ضرورتی انکارناپذیر دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی اثر درگیری های نظامی در جنگ ۱۲ روزه تحمیلی رژیم صهیونیستی با ایران بر وضعیت روانی نوجوانان و جوانان در بستر خانواده انجام شد. روش: این مطالعه با روش توصیفی، رویکرد کیفی و تحلیل محتوا صورت گرفت. ۲۴ نوجوان و جوان مجرد (دامنه سنی ۲۴-۱۵ سال، میانگین±انحراف استاندارد 71/2±33/19) عمدتاً ساکن استان تهران، به صورت مجازی و از طریق مصاحبه ساختارمند مشارکت کردند. پاسخ ها در شش حوزه تحلیل شد: تفسیر و ادراک از جنگ، بروز احساسات و واکنش های روانی/رفتاری، مواجهه با واکنش های خود و اطرافیان، واکنش خانواده، ارزیابی آینده تحت تأثیر جنگ. در مجموع ۲۳ مقوله کلی و ۵۶ زیرمقوله استخراج شد. یافته ها: یافته ها نشان داد ادراک نوجوانان از جنگ در سه دسته تفسیر شخصی، هویت محور و ارزشی قابل بررسی است. واکنش های روانی-رفتاری آن ها شامل گوش بزنگی، مشکلات خُلقی، هیجانات دوگانه، خوگیری و عادی سازی، و خودمقاوم سازی بود. مواجهه با واکنش ها در سه الگوی فاصله گیری از واقعیت، واکنش های روانی فعال، و واکنش های معنوی ظهور یافت. خانواده ها نیز با بی کنشی، فاصله گیری، اضطراب، واکنش های فعال و معنوی پاسخ دادند. ارزیابی آینده نیز در پنج مقوله رفتارهای معطوف به خود و اجتماع، آینده غیرقابل پیش بینی، گذران روال عادی زندگی، و پیامدهای منفی دسته بندی شد. نتیجه گیری: در مجموع، جنگ به عنوان پدیده ای بحرانی و آسیب زا، در بافتار هویت ملی-دینی-تاریخی هر فرهنگ تفسیرپذیر است.

پویایی خانواده در نوجوانان دارای سابقه رفتارهای خودآسیب رسان: یک مطالعه کیفی

سیمین حسینیان

هدف: پژوهش حاضر با هدف بررسی پویایی خانواده در نوجوانان دارای سابقه رفتارهای خودآسیب رسان انجام شد. روش: روش پژوهشی کیفی و مبتنی بر پدیدارشناسی بود. جامعه هدف را نوجوانان دارای رفتار خودآسیب رسان شهر تهران در سال ۱۴۰۳ تشکیل دادند که به مراکز مشاوره و خدمات روان شناختی مراجعه کرده بودند. به منظور اجرای این مطالعه، ۲۰ نفر از نوجوانان به روش نمونه گیری هدفمند و بر اساس اصل اشباع نظری انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته گردآوری شد. تحلیل داده ها با بهره گیری از روش تحلیل مضمون براون و کلارک (۲۰۰۶) انجام و مضامین استخراج شده در قالب مضامین اصلی و فرعی، سازمان دهی و خلاصه شدند. یافته ها: مصاحبه ها در سه سطح مفاهیم اولیه (178 مفهوم)، مضامین فرعی و اصلی تلخیص شدند که به سه مضمون اصلی تقسیم گردیدند؛ مضمون اصلی اول (پویایی های مثبت خانواده) شامل 13 مضمون فرعی، مضمون اصلی دوم (پویایی های منفی خانواده) شامل 27 مضمون فرعی و همچنین مضمون اصلی سوم (نقش خانواده گسترده) شامل 4 مضمون فرعی بود. نتیجه گیری: بر اساس یافته های پژوهش، در تجربه زیسته نوجوانان دارای رفتارهای خودآسیب رسان، پویایی های خانواده به صورت متنوع و گاه متضاد تجربه شده است. برخی از مشارکت کنندگان از وجود تعاملات حمایتی، ارتباطات عاطفی مطلوب و جنبه هایی از عملکرد مثبت خانواده سخن گفته اند، در حالی که برخی دیگر تعارض های خانوادگی، الگوهای ارتباطی ناکارآمد و تجارب منفی در خانواده را توصیف کرده اند. همچنین، در تجربه مشارکت کنندگان، خانواده گسترده نیز در برخی موارد به عنوان منبع حمایت و در برخی موارد به عنوان بخشی از پویایی های چالش برانگیز خانواده مطرح شده است. شایان ذکر است که مشاهده برخی پویایی های مثبت در خانواده ها به معنای نادیده گرفتن یا کم رنگ بودن رفتارهای خودآسیب رسان نیست و این پژوهش صرفاً به توصیف پویایی های تجربه شده توسط مشارکت کنندگان پرداخته و درباره اثرگذاری یا رابطه علّی این پویایی ها با رفتارهای خودآسیب رسان قضاوتی ارائه نمی کند.

نقش واسطه ای معنا در زندگی و احساس تنهایی در پیشبینی افکار خودکشی بر اساس شکست عاطفی

زهرا جهانبخشی

هدف: افکار خودکشی یک مسئله مهم در حوزه سلامت عمومی است که تحت تاثیر عوامل متعددی قرار دارد. هدف این مطالعه تعیین رابطه شکست عاطفی و افکار خودکشی با نقش میانجی احساس تنهایی و معنا در زندگی بود،
روش: این پژوهش از نوع توصیفی همبستگی با روش مدل سازی معادلات ساختاری بود. جامعه آمار پژوهش را کلیه دانشجویان ساکن شهر تهران در بازه سنی 18 تا 35 سال تشکیل می دادند. نمونه پژوهش به شیوه دردسترس انتخاب شد. ابزارها شامل پرسشنامه شکست عاطفی (راس، 1999)، افکار خودکشی (بک و همکاران، 1979)، معنای زندگی (استگر و همکاران، 2006) و احساس تنهایی (دیتوماسو و همکاران، 2004) بود. حجم نمونه این پژوهش 424 نفر بود. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از معادلات ساختاری و نرم افزار های SPSS و AMOS انجام شد.
یافته ها: نتایج نشان داد داده ها با مدل برازش داشته و تمامی مسیرهای مستقیم و غیرمستقیم معنادار بودند (p < 0/05). شکست عاطفی تأثیر مستقیم بر افکار خودکشی (β = 0/15) و بر احساس تنهایی (β = 0/46) داشت. شکست عاطفی تأثیر معکوس بر معنا در زندگی (β = -0/20) نشان داد. معنا در زندگی تأثیر معکوس بر افکار خودکشی (β = -0/22) و احساس تنهایی تأثیر مستقیم بر افکار خودکشی (β = 0/29) داشت. مسیرهای غیرمستقیم نیز از طریق میانجی گری معنا در زندگی (CI [0/02, 0/08]) و احساس تنهایی CI [0/09, 0/18]) بر افکار خودکشی معنادار بودند .
نتیجه گیری: بخشی از تاثیر شکست عاطفی بر افکار خودکشی از طریق تغییرات در احساس تنهایی و معنا در زندگی اعمال می شود. مداخلاتی که بر تقویت پیوندهای اجتماعی و تشویق به مشارکت در فعالیت های معنادار تمرکز کنند، می توانند به کاهش خطر خودکشی در افرادی که شکست عاطفی را تجربه کرده اند، کمک کنند.

روابط ساختاری حمایت‌اجتماعی ادراک شده با اضطراب مرتبط با تحصیل در دانش‌آموزان متوسط دوم و پشت‌کنکوری‌ها: نقش میانجی دشواری در تنظیم هیجان

لیلا ابراهیمی ورزنه

هدف: هدف پژوهش حاضر بررسی رابطه حمایت اجتماعی ادراک شده با اضطراب تحصیلی دانش آموزان و نقش میانجی دشواری در تنظیم هیجان بود. مطالعه با تمرکز بر سازوکارهای بین فردی و درون فردی، در پی آن بود که نشان دهد چگونه ادراک حمایت از خانواده، دوستان و معلمان می تواند از طریق ارتقای ظرفیت های تنظیم هیجان، به کاهش اضطراب مرتبط با موقعیت های امتحان و کنکور منجر شود. روش و ابزار: این پژوهش از نوع همبستگی و با نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای بر روی ۲۱۰ دانش آموز متوسطه دوم و پشت کنکوری شهر اصفهان انجام شد. داده ها پس از اخذ رضایت آگاهانه و رعایت محرمانگی، با رگرسیون چندگانه در نرم افزار SPSS تحلیل گردید. ابزارهای مورد استفاده شامل پرسشنامه اضطراب امتحان ساراسون، مقیاس چندبعدی حمایت اجتماعی ادراک شده و نسخه کوتاه مقیاس دشواری های تنظیم هیجان بودند که اعتبار و پایایی مناسبی داشتند. یافته ها: یافته ها نشان داد حمایت اجتماعی ادراک شده اثر مستقیم منفی و معناداری بر دشواری در تنظیم هیجان دارد. دشواری در تنظیم هیجان نیز اثر مستقیم مثبت و معناداری بر اضطراب تحصیلی نشان داد، تحلیل بوت استراپ نشان داد اثر غیرمستقیم حمایت اجتماعی بر اضطراب تحصیلی از طریق دشواری در تنظیم هیجان نیز معنادار است و نقش میانجی این متغیر را تأیید می کند. نتیجه گیری: نتایج بیانگر آن است که حمایت اجتماعی ادراک شده با کاهش دشواری های تنظیم هیجان و اضطراب تحصیلی مرتبط است و بخشی از اثر آن از طریق بهبود مهارت های تنظیم هیجان اعمال می شود. این یافته ها بر اهمیت تقویت شبکه های حمایتی و آموزش راهبردهای تنظیم هیجان در مداخلات آموزشی و روان شناختی تأکید دارند تا بتوان به طور پایدار اضطراب تحصیلی دانش آموزان را کاهش داد.

اثربخشی درمان پذیرش و تعهد (ACT) بر شرم درونی شده دانش آموزان دارای اضطراب اجتماعی

پروبز پرزور

هدف: پژوهش حاضر با هدف تعیین اثربخشی درمان پذیرش و تعهد (ACT) بر شرم درونی شده دانش آموزان دارای اضطراب اجتماعی صورت گرفت.

روش: روش پژوهش حاضر، نیمه آزمایشی از نوع پیش آزمون- پس آزمون با گروه کنترل می باشد. جامعه آماری پژوهش شامل تمام دانش آموزان پسر دارای علائم اضطراب اجتماعی دوره دوم مقطع متوسطه در سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ شهرستان اردبیل می باشد. 34 نفر با روش نمونه گیری هدفمند بعد از اجرای آزمون اضطراب اجتماعی (SPIN) و مصاحبه ی بالینی انتخاب و به دو گروه ۱۷ نفری آزمایش و کنترل تقسیم شدند. گروه آزمایش پروتکل درمان پذیرش و تعهد (ACT) فلمینگ، کوکووسکی و هریس را دریافت کرد ولی گروه کنترل هیچ گونه آموزشی را دریافت نکرد. قبل و بعد از جلسات درمان از پرسشنامه شرم درونی شده (ISS) استفاده شد. داده ها بوسیله تحلیل کواریانس چند متغیره و تک متغیره مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.

یافته ها: یافته های پژوهش نشان داد بین دو گروه آزمایش و کنترل از نظر شرم درونی شده تفاوت معناداری وجود دارد و درمان پذیرش و تعهد (ACT) می تواند باعث کاهش شرم درونی شده دانش آموزان دارای اضطرب اجتماعی شود (05/0p<).

نتیجه گیری: به طورکلی یافته های پژوهش نقش و اهمیت درمان پذیرش و تعهد را بر کاهش احساس شرم درونی شده دانش آموزان دارای اضطراب اجتماعی را نشان می دهد.

اثر ساختاری سبک‌های دلبستگی ناایمن بر علائم بدریخت انگاری بدن دانش‌آموزان: نقش میانجی ذهنی‌سازی و شفقت به خود

محمود نجفی

هدف: هدف پژوهش حاضر، بررسی اثر ساختاری سبک های دلبستگی ناایمن (اجتنابی و دوسوگرا) بر علائم بدریخت‏انگاری بدن دانش‏آموزان با نقش میانجی ذهنی سازی و شفقت به خود بود.
روش: روش این پژوهش از نوع توصیفی-همبستگی بود. جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان متوسطه اول و دوم شهر کرج در سال تحصیلی 1404-1403 بود. نمونه ای متشکل از ۳۹۷ دانش آموز با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی از نوع خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شدند. ابزارهای مورد استفاده شامل پرسشنامه ترس از تصویر بدن (لیتلتون و همکاران، ۲۰۰۵)، سبک‏های دلبستگی (هازن و شیور، 1987)، پرسشنامه ذهنی‏سازی (دیمیتریویچ و همکاران، 2018) و پرسشنامه شفقت به خود (نف، b2003) بودند. جهت تحلیل داده ها از آزمون همبستگی و مدل سازی معادلات ساختاری استفاده شد.
یافته‏ ها: نتایج نشان داد که هر دو بعد اجتنابی (15/0=β، 004/0P=) و دوسوگرایی (16/0=β، 002/0P=) دلبستگی ناایمن اثر مستقیم و معناداری بر علائم بدریخت انگاری بدن داشتند. همچنین، اثر غیرمستقیم سبک های دلبستگی ناایمن اجتنابی (199/0=β، 001/0P=) و دوسوگرا (218/0=β، 001/0P=) از طریق متغیرهای میانجی ذهنی سازی و شفقت به خود بر علائم بدریخت انگاری بدن تأیید شد و مدل برازش مطلوب داشت.
نتیجه‏ گیری: بر اساس یافته ها، سبک های دلبستگی ناایمن با تأثیر بر کاهش ذهنی سازی و شفقت به خود، زمینه ساز افزایش علائم بدریخت انگاری بدن در دانش آموزان می شوند. این نتایج بر لزوم توجه به متغیرهای واسطه ای در مداخلات بالینی و آموزشی مرتبط با بدریخت انگاری بدن تأکید دارد. پیشنهاد می شود در برنامه های پیشگیرانه و درمانی، تقویت ذهنی سازی و شفقت به خود در کنار توجه به سبک های دلبستگی ناایمن مدنظر قرار گیرد.